Една од највидливите промени во новата учебна година во Европа не се случува во наставните програми, туку во џебовите на учениците.
Од 1 септември, во сите јавни и приватни основни училишта во Полска е забрането користење мобилни телефони и други уреди со кои може да се комуницира или снима. Забраната важи за време на часовите, одморите и другите училишни активности, а ги опфаќа и часовите што се одржуваат надвор од училишната зграда. Учениците можат да го донесат телефонот, но не и слободно да го користат.
Предвидени се исклучоци кога телефонот е потребен за конкретна образовна активност, за итна комуникација со родител или поради здравствена состојба, попреченост или друга посебна потреба. Средните училишта не се опфатени со единствената национална забрана и самите ги утврдуваат правилата.
Полска не е осамен пример. Според мониторингот на УНЕСКО, до март 2026 година 114 образовни системи, односно 58 отсто од земјите во светот, имале некаков облик на национална забрана или ограничување на мобилните телефони во училиштата. Во јуни 2023 година такви правила имала помалку од една четвртина од земјите.
Но зад зборот „забрана“ се кријат различни модели. Некаде телефоните се оставаат во шкафчиња на почетокот од денот, некаде мора да останат исклучени во чантата, а во други системи се забранети само на часовите. Речиси секаде постојат исклучоци за здравствени потреби, итни ситуации или наставни активности одобрени од наставникот.
Телефонот не мора да ѕвони за да го одвлекува вниманието
Најсилниот аргумент за ограничување на телефоните е едноставен: ученикот е физички на часот, но дел од неговото внимание останува во пораките, известувањата и социјалните мрежи.
Податоците од ПИСА 2022 покажуваат дека околу 30 отсто од учениците во земјите на ОЕЦД изјавиле дека во повеќето или во сите часови по математика им го одвлекуваат вниманието дигиталните уреди. Околу една четвртина рекле дека ги попречуваат и уредите што ги користат другите ученици.
Учениците кои пријавиле дека редовно се расеани на часовите имале во просек 15 поени послаб резултат по математика од оние кои речиси никогаш не биле расеани, и по земањето предвид на социоекономските разлики меѓу учениците и училиштата. Тоа не докажува дека телефонот сам ја предизвикал разликата, но јасно покажува дека вниманието и училишниот успех се тесно поврзани.
Проблемот не се само минутите поминати со уредот во рака. Доволни можат да бидат вибрацијата во џебот, очекувањето на нова порака или чувството дека ученикот мора веднаш да одговори. ОЕЦД забележува дека учениците се помалку расеани кога ги исклучуваат известувањата и кога телефоните не им се отворени пред нив за време на наставата.
Што се случува на одморот кога нема екрани?
Поддржувачите на училишта без телефони велат дека највидливата промена често не се случува на часот, туку во ходниците и училишните дворови.
Во анкета на Европската платформа за училишно образование, 62 отсто од испитаниците ја издвоиле поголемата комуникација лице в лице меѓу учениците како можна придобивка од ограничувањето на мобилните телефони. Бидејќи најголем дел од учесниците биле наставници и училишни работници, резултатот покажува нивна перцепција, а не конечен научен доказ.
Студии на случај во Франција, Унгарија, Италија и Шведска забележале дека наставниците и директорите гледаат повеќе разговори, офлајн игри и физичка активност за време на одморите. Во училниците пријавувале помалку прекини, помирна атмосфера и подлабоко вклучување во наставата.
Но телефонот за некои деца е и засолниште. Повлечените или социјално изолираните ученици можат да се чувствуваат уште поосамено кога ќе им се одземе единствениот лесен начин за поврзување. Европските анализи затоа предупредуваат дека не е доволно само да се соберат уредите – училиштето треба да понуди спорт, игри, клубови, разговор и безбедни места во кои децата ќе можат да го исполнат слободното време.
Забраната го намалува користењето, но не е волшебно решение
Најголемата заблуда би била да се очекува дека со оставањето на телефонот во шкафче автоматски ќе се подобрат оценките, сонот и психичката состојба на учениците.
Истражување на Универзитетот во Бирмингем, објавено во 2025 година во The Lancet Regional Health – Europe, опфатило 1.227 ученици од 30 средни училишта во Англија. Дваесет училишта имале построги правила, а десет дозволувале користење на телефоните во одредени периоди или делови од училиштето.
Во училиштата со рестрикции, учениците користеле телефони околу 40 минути помалку, а социјални мрежи околу 30 минути помалку во текот на училишниот ден. Сепак, истражувачите не откриле значајна разлика во менталната благосостојба, анксиозноста, депресивните симптоми, спиењето, физичката активност, резултатите по англиски и математика или нарушувањето на наставата.
Една од причините е што вкупното користење останало многу високо: учениците во двата типа училишта поминувале во просек меѓу четири и шест часа дневно со паметниот телефон. Ограничувањето на шест или седум училишни часа не може само да го надомести она што се случува попладне, навечер и за време на викендот.
Заклучокот не е дека забраните се бескорисни. Тие можат да создадат помирна училница и неколку часа без постојани прекини. Но не можат сами да го решат поширокиот проблем со дигиталните навики, дизајнот на социјалните платформи, ноќното користење и примерот што децата го гледаат од возрасните.
Правило на хартија не значи и училиште без телефон
ОЕЦД утврдил дека во училиштата со забрана учениците почесто пријавуваат помало одвлекување на вниманието. Ефектот, сепак, е најсилен таму каде што правилото навистина се спроведува.
Дури 29 отсто од учениците во училишта во кои телефоните биле формално забранети кажале дека сепак ги користат неколкупати дневно, а дополнителни 21 отсто ги користеле секој или речиси секој ден. Тоа покажува дека нејасното правило „не користи телефон на час“ лесно се претвора во постојана расправија меѓу ученикот и наставникот.
За правилото да функционира, мора да биде едноставно, исто за сите и поддржано од директорот, наставниците и родителите. Во спротивно, наставникот станува полицаец за телефони, а значителен дел од часот повторно се троши на истиот уред што требало да биде отстранет како пречка.
Возрасните сакаат забрана, учениците не
Во дебатата често се слушаат политичарите, родителите и наставниците, но многу поретко самите ученици.
Истражување на Универзитетскиот колеџ во Лондон од 2026 година, спроведено со 732 средношколци, 27 наставници и 41 родител, покажало остар генерациски јаз. Целосна забрана поддржале 87 отсто од наставниците и 88 отсто од родителите, додека 75 отсто од учениците не се согласиле со таквиот пристап.
Учениците посочувале дека телефоните ги користат за автобуски распоред, временска прогноза, домашни задачи, комуникација со семејството и чувство на сигурност кога сами патуваат. Дел од нив стравувале дека строгата забрана ќе ја намали довербата во возрасните и ќе ги натера проблемите како сајбернасилството да ги кријат, наместо да ги пријавуваат.
Тоа не значи дека учениците треба сами да ги определуваат правилата. Но политика донесена без нивно учество полесно ќе биде доживеана како казна и поверојатно е да создаде начини за нејзино заобиколување.
А каде е Македонија?
Македонија веќе има искуства со училишта без телефони, но нема единствен модел што важи подеднакво во целата земја. Во мониторингот на УНЕСКО од март 2026 година, земјата е наведена меѓу државите во кои ограничувања биле воведувани на локално, односно поднационално ниво.
Во февруари 2025 година, министерката за образование Весна Јаневска изјави дека општините се надлежни да донесуваат одлуки за ограничување на телефоните, додека наставникот треба да може да одлучи кога уредот е потребен за наставата. Во Општина Центар тогаш било соопштено дека забраната за користење телефони на часовите се применува во сите осум општински основни училишта и дека учениците се пофокусирани, иако не била објавена независна евалуација на ефектите.
Во пракса, тоа значи дека едно дете може да има строго правило во своето училиште, додека негов врсник во друга општина да го остава телефонот на клупата. Различните училишни кодекси создаваат простор за приспособување, но и за нееднакви правила, различни санкции и постојани расправии со родителите.
Токму тука е вистинското прашање за Македонија: дали секое училиште треба само да ја води истата битка или државата треба да постави заеднички минимален стандард?
Што би било разумно решение за Македонија?
Копирањето на туѓа забрана без процена на домашните услови не е добра образовна политика. Но искуствата од другите земји покажуваат дека еден јасен национален минимум може да биде пофункционален од десетици различни правила.
Најразумниот модел за основните училишта би бил телефонот да може да се донесе, но да остане исклучен и одложен од влегувањето до завршувањето на наставата. Училиштето би избрало дали уредите ќе останат во чантите, посебни џебови, шкафчиња или обезбеден простор, зависно од условите и возраста на учениците.
Исклучоците треба да бидат однапред јасни: здравствена состојба, попреченост, непосредна опасност, итна комуникација и конкретна образовна активност одобрена од наставникот. Полскиот модел токму на училиштата им остава да го изберат начинот на чување, но законски ги утврдува основното правило и исклучоците.
Родителите мора да знаат како итно ќе стигнат до своето дете – преку секретаријатот, одделенскиот наставник или определен училиштен телефон. Аргументот за безбедност има тежина само доколку училиштето понуди јасен и функционален алтернативен канал.
За средношколците би можел да се примени пофлексибилен модел: целосна забрана на часовите, контролиран пристап во одредени зони или периоди и можност за наставна употреба. Правилото за седумгодишно и седумнаесетгодишно дете не мора да биде идентично.
Санкциите не треба да почнуваат со понижување или несразмерно долго одземање на личен предмет. Поефикасни се постепени последици: предупредување, разговор, известување на родителот и привремено оставање на уредот кај овластено лице до крајот на денот.
Училиште без телефон не значи училиште против технологијата
Дебатата лесно се претвора во лажен избор меѓу „модерно училиште“ и „враќање во минатото“. Но паметниот телефон и дигиталната технологија не се исто.
Податоците од ПИСА покажуваат дека умереното користење дигитални уреди за учење може да биде позитивно поврзано со резултатите, особено кога активноста ја водат наставниците. Негативната врска станува поизразена кога употребата е прекумерна, неконтролирана или главно служи за забава.
Училиштето треба да има компјутери, таблети, проектори, дигитални учебници и наставници обучени да ги користат. Но тоа не значи дека секој ученик мора цел ден да има во џеб приватен уред исполнет со известувања, игри и платформи дизајнирани да го задржат неговото внимание.
Дигиталната писменост не се учи само со користење технологија. Таа подразбира и способност да се препознае кога технологијата помага, кога манипулира со вниманието и кога треба свесно да се остави настрана.
Забрана – но како дел од поголем договор
На Македонија не ѝ е потребна уште една мерка што ќе биде гласно најавена, а различно спроведувана во секое училиште. Пред национална одлука, разумно би било да се направи пилот-програма во основни и средни училишта од различни општини и резултатите да се мерат во текот на цела учебна година.
Треба да се следат прекините на часовите, дисциплинските случаи, користењето телефони, чувството на припадност, врсничките односи, пријавите за насилство и ставовите на учениците, наставниците и родителите. Оценките се важни, но не се единствената мерка за тоа дали училишната средина станала подобра.
Паралелно, потребна е програма за дигитална писменост и договор со родителите за користењето на телефоните дома. Научните сознанија досега се прилично јасни: ограничувањето во училиште може да го заштити вниманието за време на наставата, но не може само да го реши проблемот со четири, пет или шест часа дневна употреба.
Вистинското прашање затоа не е дали телефонот е добар или лош. Прашањето е кој управува со вниманието на детето во часовите што се наменети за учење, дружење и растење.
Училиштето без мобилен не мора да биде казна. Може да биде заштитен простор во кој децата неколку часа нема да мора да одговорат на секоја порака, да проверат секое известување или да следат што пропуштаат на интернет.
Но за тоа да успее, забраната мора да биде јасна, правична и дел од поширока култура – со наставници што знаат кога технологијата навистина му служи на учењето, родители што ги применуваат истите принципи дома и ученици што разбираат зошто одреден дел од денот им припаѓа ним, а не на екранот.
