Често се користи изразот „зависничка личност“ за да се опишат луѓето кои се посклони кон развивање зависност од алкохол, дрога, коцкање, купување или други форми на однесување. Сепак, научните истражувања не потврдиле дека постои единствен тип на личност кој го одредува ризикот од зависност.
Рајан Карпентер, истражувач на злоупотребата на дроги и професор по психологија на Универзитетот Нотр Дам, објаснува дека идејата за посебен тип личност предодредена за зависност нема научна поткрепа.
Слично мислење има и Манаса Хани, раководителка на одделот за психијатрија на зависности во болниците „Зукер Хилсајд“ и „Саут Оукс“, која предупредува дека поврзаноста меѓу карактерните особини и зависноста е многу посложена.
Експертите посочуваат дека ваквото етикетирање може да ја зголеми стигмата, но и да создаде лажно чувство на сигурност кај луѓето кои не се препознаваат во таквиот опис.
Кои карактерни особини можат да го зголемат ризикот?
Истражувањата покажуваат поврзаност меѓу одредени особини на личноста и поголемата склоност кон зависности, но тие не претставуваат единствен профил.
Меѓу факторите што можат да придонесат за зголемен ризик се:
– Импулсивност – склоност кон носење одлуки без претходно размислување за последиците.
– Потреба од нови и интензивни искуства
– барање возбуда и силни доживувања.
– Компулсивност – повторување одредени однесувања и покрај негативните последици.
– Невротицизам – поголема склоност кон негативни емоции и емоционална нестабилност.
Депресијата, анксиозноста, осаменоста, посттрауматското стресно нарушување и нарушувањето на вниманието со хиперактивност (АДХД) исто така можат да го зголемат ризикот.
Поголема подложност е забележана и кај лица со гранично растројство на личноста и одредени форми на антисоцијално однесување.
Важно е да се напомене дека врската може да биде двонасочна, бидејќи употребата на психоактивни супстанции може дополнително да влијае врз однесувањето, карактерните особини и односите со другите.
Генетиката и животната средина имаат важна улога
Покрај психолошките фактори, значајна улога имаат и генетиката и семејната историја.
Роберт Лиман, психолог и истражувач на зависности на Универзитетот Норт Истерн, проценува дека околу половина од ризикот е поврзан со семејната историја.
Сепак, не постои еден ген кој одредува дали некој ќе развие зависност. Тоа што во семејството има лица со ваков проблем не значи дека и другите членови сигурно ќе се соочат со истата состојба.
Од друга страна, одредени животни околности можат да помогнат во намалувањето на ризикот. Меѓу нив се стабилните услови за живот, финансиската сигурност, чувството за смисла и цел, како и добрите социјални односи.
Професорот Рајан Марино од Универзитетот „Кејс Вестерн Резерв“ нагласува дека зависноста е резултат на комбинација од генетски, биолошки, физиолошки, психолошки и надворешни фактори, при што ниту еден од нив самостојно не е пресуден.
Кои се првите предупредувачки знаци?
Зависноста често се развива постепено, поради што е важно навреме да се препознаат промените во однесувањето.
Меѓу најчестите предупредувачки знаци се:
– Сè потешка контрола врз употребата на одредена супстанца или повторувањето на одредено однесување.
– Занемарување на обврските дома, на работа или во училиштето.
– Продолжување со однесувањето и покрај негативните последици.
– Силна желба или потреба повторно да се употреби одредена супстанца.
– Сè повеќе време посветено на активноста, на сметка на другите животни обврски.
Начинот на кој организмот реагира на одредени супстанции исто така може да влијае врз ризикот.
На пример, кај некои лица со поголема склоност кон проблематична употреба на алкохол, неговото стимулирачко дејство може да биде поизразено, додека смирувачкиот ефект е послаб.
Зависноста може да се лекува
Експертите советуваат дека лицата кои забележуваат знаци на зависност треба навреме да побараат стручна помош. Особено важно е да се препознаат и третираат евентуалните проблеми со менталното здравје или хроничната болка, бидејќи и тие можат да придонесат за развој на зависност.
Според Хани, голем дел од луѓето кои се соочуваат со зависност успеваат да закрепнат со соодветен третман и поддршка.
Главниот заклучок на експертите е дека не постои човек кој е однапред предодреден да стане зависник. Ризикот зависи од повеќе меѓусебно поврзани фактори, а раното препознавање на проблемот може да биде клучно за успешно закрепнување.
