По шест месеци војна, битката меѓу САД и Иран сè повеќе се води не само со ракети и беспилотни летала, туку и со нафта, танкери, санкции и пристап до долари.
Вашингтон се обидува да ја задуши иранската економија, а истовремено предводи операција со која танкери минуваат низ Ормутскиот Теснец и покрај обидите на Техеран да го контролира овој стратешки морски премин.
Во ноќните часови десетици танкери ги исклучуваат транспондерите, а според извештаите, во некои случаи и мобилните телефони на екипажот. Пловејќи во близина на брегот на Оман, тие се обидуваат да го намалат ризикот од ирански напад, додека американските сили обезбедуваат воздушна заштита.
Зад оваа необична операција стои многу поголема цел: да му се одземе на Иран едно од неговите најсилни оружја во конфликтот – можноста да го наруши протокот на енергенси низ Ормутскиот Теснец.
Ормутскиот Теснец е главната карта на Иран
Пред почетокот на војната низ Ормут дневно минуваа околу 20 милиони барели нафта. Затоа секоја закана за слободната пловидба низ теснецот има потенцијал да предизвика потрес на светските енергетски пазари.
Иран и понатаму има способност да напаѓа бродови. Во последните денови повторно се регистрирани напади врз танкери, а Техеран ги обновува радарските и ракетните позиции долж брегот. Но американските и регионалните сили постепено развиваат начини како да го одржат сообраќајот и покрај заканата.
Според проценките на американски претставници наведени во оригиналната анализа, низ теснецот повторно се пренесуваат меѓу седум и 16 милиони барели дневно. Прецизната количина е тешко да се утврди токму затоа што голем дел од танкерите пловат без вообичаените системи за следење.
Ричард Мид, главен уредник на специјализираниот поморски магазин Lloyd’s List, вели дека операцијата практично го концентрира ризикот на флота од околу 50 до 60 бродови.
Тоа не значи дека Иран ја изгубил способноста да го загрозува Ормут. Но значи дека заканата повеќе не функционира толку ефикасно како во почетокот на конфликтот.
Во исто време, иранската нафта останува заробена
Проблемот за Техеран е што истата морска битка функционира и во обратна насока.
Американската блокада драматично го погоди иранскиот извоз на сурова нафта – главниот извор на девизи за земјата. Според податоците на индустриските аналитичари што ги пренесува Reuters, иранскиот извоз паднал од околу два милиони барели дневно во март на само 220.000 до 255.000 барели дневно во август.
Со години Иран успеваше да ги заобиколува западните санкции преку посредници, тајни трансфери, „флота во сенка“ и продажба на нафта, пред сè на Кина. Сегашната физичка блокада на морските рути се покажува многу поефикасна од класичните финансиски санкции.
Ако таквата состојба продолжи, Техеран ќе има сè помалку свежи приходи во странска валута, а тоа дополнително ќе го зголеми притисокот врз буџетот и врз иранскиот ријал.
Инфлација, редици и економија под огромен притисок
Економските проблеми во Иран не започнаа со војната. Санкциите, структурните слабости, невработеноста и падот на вредноста на националната валута веќе создаваа сериозно незадоволство.
Војната само ја забрза кризата.
Ријалот се движи околу историски ниски нивоа, а инфлацијата е екстремно висока. Ограничените приходи од нафтата дополнително го намалуваат просторот на владата да ги субвенционира горивата, храната и другите основни производи.
Граѓаните веќе се соочуваат со долги редици за гориво и леб, додека властите повикуваат на штедење електрична енергија и бензин и размислуваат за нови ограничувања.
„Мора да штедиме бензин“, порача претседателот на иранскиот парламент Мохамад Галибаф.
Но прашањето е дали економската болка може да стане толку голема што системот повеќе нема да може да ја издржи.
„Лошо е, но тоа не значи економски колапс“
Али Ваез, директор на проектот за Иран во International Crisis Group, предупредува дека не треба да се потценува способноста на земјата да преживува под санкции.
„Состојбата е лоша, но не е таков притисок што ќе доведе до економски колапс“, оценува Ваез.
Причината е големината на земјата, нејзините регионални врски и повеќедецениското искуство во заобиколување санкции. Практично е невозможно Иран целосно да се изолира од надворешниот свет.
Кина останува особено важна. Таа со години е најголемиот купувач на иранска нафта и не покажува подготвеност едноставно да ја прифати американската стратегија за целосна економска изолација на Техеран.
Токму затоа аналитичарите прават важна разлика: Иран може да биде доведен во исклучително тешка економска состојба без економијата формално да се распадне.
А уште поголем скок е од економски колапс до пад на политичкиот режим.
Режимот веќе покажа дека е подготвен да употреби сила
Само еден месец пред почетокот на војната, иранските власти брутално го задушија бунтот предизвикан од економската криза.
Тоа е една од причините поради кои експертите се скептични кон претпоставката дека нов економски шок автоматски ќе предизвика промена на власта.
„Народно востание само по себе не може да успее“, оценува Фарзан Сабет, експерт за Иран од Geneva Graduate Institute.
За разлика од шахот, кој беше соборен во 1979 година, денешната Исламска Република, според него, нема едноставно да се повлече пред масовни протести. Системот располага со безбедносен апарат подготвен да го брани политичкиот поредок.
Токму тука можеби беше и погрешната проценка на почетокот на војната. Дел од американските и израелските стратези веруваа дека воените удари и внатрешното незадоволство би можеле релативно брзо да го урнат режимот.
Шест месеци подоцна, тој сè уште е на власт.
Но во Техеран се отвора друга битка
Економскиот притисок можеби нема да го собори режимот, но може да ја промени рамнотежата внатре во него.
Претседателот Масуд Пезешкијан е меѓу оние што се залагаат за враќање кон договорот за прекин на огнот постигнат во јуни. Тој денес повторно порача дека Иран е подготвен веднаш да се врати кон обврските од договорот доколку истото го направат и САД.
Од другата страна се тврдокорните структури околу врховниот лидер Мојтаба Хамнеи и Револуционерната гарда, кои веруваат дека Иран сè уште може да изнуди поголеми американски отстапки.
Нивната позиција, сепак, станува потешка доколку земјата истовремено губи дел од контролата над Ормут и останува без приходите од сопствениот извоз на нафта.
Така економијата може да го постигне она што воените удари не успеаја: не нужно промена на режимот, туку промена на пресметката внатре во режимот.
Нови американски удари
Ситуацијата дополнително се влоши денес откако американската војска започна нови напади врз цели поврзани со иранската Револуционерна гарда.
Американската Централна команда соопшти дека ударите следуваат по обиди за напади врз комерцијални бродови во Ормутскиот Теснец и врз американски војници во регионот. Иранските медиуми во исто време известија за експлозии во јужниот дел на земјата, меѓу другото околу Бандар Абас и островот Кешм.
Тоа покажува колку е кревка границата меѓу економската и воената стратегија на Вашингтон. САД сакаат да го зголемат финансискиот притисок врз Техеран, но истовремено мораат воено да ги заштитуваат бродските рути преку кои се обидуваат да ја скршат иранската контрола врз Ормут.
Значи, колку долго може да издржи Иран?
Нема едноставен рок.
Иран има огромно искуство во преживување под санкции, голема територија, сопствени енергетски ресурси и трговски партнери кои не ја следат целосно американската политика. Сето тоа го прави целосниот економски колапс многу потежок отколку што може да изгледа од Вашингтон.
Но сегашниот притисок е поинаков од претходните санкции. Ако Техеран подолг период не може да го обнови извозот на нафта, ќе останува без девизи во момент кога валутата веќе слабее, цените растат, а државата мора истовремено да финансира војна и да го одржува животниот стандард доволно стабилен за да спречи нов бран незадоволство.
Тоа не мора да го собори режимот.
Може, сепак, да го принуди да избере нешто што досега одбиваше – компромис од позиција послаба од онаа што ја имаше пред шест месеци.
И токму тоа можеби е вистинската цел на американската економска опсада.
Извор: The Times
