РЕЈКЈАВИК – Граѓаните на Исланд денеска излегуваат на референдум на кој ќе одлучат дали земјата треба повторно да ги отвори преговорите за членство во Европската Унија. Исходот се очекува да биде исклучително тесен, а гласањето внимателно се следи и во Брисел.
Просперитетната островска држава со околу 400.000 жители формално поднесе барање за членство во ЕУ во екот на финансиската криза во 2009 година, која силно ја погоди исландската економија. Преговорите, сепак, беа прекинати во 2013 година.
Околу 273.000 гласачи денеска треба да одговорат на прашањето: „Дали Исланд треба да ги продолжи преговорите за пристапување кон Европската Унија?“
Повеќе од една деценија по прекинот на преговорите, анкетите покажуваат практично поделено општество.
Последното истражување на „Галуп“ покажува мала предност на противниците на продолжувањето на преговорите. Според анкетата, 51,6 проценти од Исланѓаните се против разговори со Брисел за членство, додека 48,4 проценти ги поддржуваат.
Само неколку дена претходно, резултатите беа обратни. Исландскиот весник „Висир“, повикувајќи се на истражување на агенцијата „Маскина“, објави дека 51,3 проценти од анкетираните го поддржуваат продолжувањето на преговорите, а 48,7 проценти се против.
Доколку победи опцијата „да“, тоа нема автоматски да значи членство на Исланд во ЕУ. Земјата ќе треба да ги продолжи преговорите со Брисел и да постигне договор за пристапување, кој потоа повторно би бил ставен на референдум.
„Многу е тесно, но јас секогаш сум оптимист“, изјави министерката за надворешни работи Торгердур Катрин Гунарсдотир, која е силен поддржувач на европската интеграција.
„Сега или никогаш“
Владата го претставува референдумот како можност од типот „сега или никогаш“. Премиерката Криструн Фростадотир им порача на гласачите дека победа на опцијата „не“ практично би ставила крај на шпекулациите за членство на земјата во ЕУ.
Членството би му овозможило на Исланд директно учество во процесот на донесување одлуки преку институциите на Унијата, меѓу кои Европската комисија, Советот на ЕУ и Европскиот парламент. Земјата би станала и дел од царинската унија, а во иднина би добила можност да го воведе еврото.
Сепак, денешната економска состојба е значително поинаква од онаа во 2009 година.
Исланд има просперитетна економија и висок животен стандард, поради што дел од населението не гледа доволно силна причина за членство во Унијата.
Но, економскиот успех има и друга страна – високата инфлација и високите каматни стапки.
Некои домаќинства плаќаат камати на хипотекарните кредити и до девет проценти. Поради тоа, можноста еден ден земјата да влезе во еврозоната, каде каматните стапки се значително пониски, е силен аргумент за дел од поддржувачите на европската интеграција.
Трамп, Русија и безбедноста го менуваат расположението
Во дебатата за ЕУ сè поголемо значење има и геополитиката.
Руската инвазија врз Украина и враќањето на војната во Европа ги променија безбедносните пресметки на многу европски земји.
Дополнителна загриженост за Исланѓаните предизвикува и непредвидливоста на американскиот претседател Доналд Трамп, особено неговите закани за припојување на соседниот Гренланд кон САД.
Исланд има исклучително важна стратешка позиција во северниот Атлантик и субарктичкиот регион. Земјата нема сопствена армија и за својата одбрана се потпира на НАТО и на билатералниот договор со САД од 1951 година.
Исходот од денешниот референдум внимателно ќе го следи и Европската Унија.
Од 1994 година Унијата не примила нова богата земја која би била нето-уплаќач во европскиот буџет.
Европската комесарка за проширување Марта Кос оцени дека евентуалната одлука на Исланд за приближување кон Унијата би можела да го засили аргументот за прием на нови членки, вклучително и земји како Норвешка.
